Ποιος ο ρόλος των παιδιών στην «αλυσίδα» της κληρονομικής διαδοχής; Πώς αντιμετωπίζονται τα παιδιά στο νέο κληρονομικό δίκαιο; Τι αλλαγές φέρνει το νέο νομοσχέδιο στη μοιρασιά της πατρικής περιουσίας; Πόσο επηρεάζει το ποσοστό της κληρονομιάς η απόκτηση ενός ή περισσότερων παιδιών από τον κληρονομούμενο; Τι σηματοδοτεί άραγε η απόφαση ενός παιδιού να… προεισπράξει το κληρονομικό μερίδιο που του αναλογεί επενδύοντάς το σε τίτλους σπουδών ή σε μια επιχείρηση καθορίζοντας το μέλλον του; Και, τέλος, πόσο καλυμμένη είναι η ατομική περιουσία ενός παιδιού από τη βεβαρημένη με χρέη κληρονομιά του πατέρα του;
Η ομάδα εργασίας υπό τον επίτιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ και ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη που συνέταξε το σχέδιο νόμου για το νέο κληρονομικό δίκαιο προχώρησε σε κρίσιμες αλλαγές με επίκεντρο (και) το συμφέρον των παιδιών, τα οποία ούτως ή άλλως ανήκουν στον στενό πυρήνα της κληρονομικής διαδοχής.
Τρεις αλλαγές
Σύμφωνα με τα “Τα Νέα”, οι βασικότερες αλλαγές συνοψίζονται ως εξής:
Αλλαγή στο ποσοστό κληρονομιάς: Μέχρι σήμερα σε περίπτωση θανάτου του συζύγου η σύζυγος κληρονομεί το 25% και το υπόλοιπο 75% τα παιδιά. Με βάση το νέο κληρονομικό δίκαιο το ποσοστό που κληρονομεί μετά θάνατον το παιδί εάν είναι ένα και μοναδικό μειώνεται, καθώς αυξάνεται το μερίδιο της συζύγου στο 33%. Αν όμως ο κληρονομούμενος έχει περισσότερα από ένα παιδιά, τότε το ποσοστό της κληρονομιάς μένει αδιατάρακτο, με τη σύζυγο να κληρονομεί και πάλι σε αυτή την περίπτωση το 25%.
Χρέη και κληρονομιές: Το παιδί, όπως βέβαια και κάθε άλλος κληρονόμος, θα μπορεί να κληρονομεί και να μην αποποιείται την περιουσία του πατέρα του, γιατί πλέον δεν θα ευθύνεται με την περιουσία του αλλά θα είναι υπέγγυος μόνο μέχρι την αξία της κληρονομιάς.
Μέχρι σήμερα κατά κανόνα πολλά παιδιά, ιδιαίτερα μετά τα χρόνια της οικονομικής χρήσης που αυξήθηκαν τα χρέη, προχωρούσαν σε αποποίηση κληρονομιάς, καθώς υπήρχε φόβος για τον κίνδυνο της ατομικής τους περιουσίας, ενώ με τις νομοθετικές αλλαγές που έρχονται αυτή η ανασφάλεια παύει να ισχύει. Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι η επιτροπή έχει λάβει πρόνοια ώστε οι δανειστές του ανθρώπου που έφυγε από τη ζωή να ικανοποιούνται μόνο σε ό,τι έμεινε ως κληρονομιά με δικαστική εκκαθάριση.
Κληρονομικές συμβάσεις: Με τον νέο αυτόν θεσμό μπορεί ο κληρονομούμενος να συμφωνήσει με το παιδί του να λάβει εκ των προτέρων το μερίδιό του, είτε για να σπουδάσει, είτε για να επενδύσει σε μια δική του δουλειά και να παραιτηθεί από μελλοντικές κληρονομικές αξιώσεις.
Τι ισχύει κατά περίπτωση και ποιες είναι οι επερχόμενες αλλαγές
- Ο πατέρας απεβίωσε χωρίς να συντάξει διαθήκη έχοντας πλησιέστερο συγγενή τον γιο του. Κατά τον χρόνο του θανάτου του ο πατέρας του παιδιού είχε ένα διαμέρισμα αξίας €100.000 και ένα χρέος στην Εφορία ύψους €100.000. Αν ο γιος του αποδεχθεί την κληρονομία, η Εφορία μπορεί να επιβάλει κατάσχεση σε δικό του διαμέρισμα;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Η απάντηση στο ερώτημα είναι «ναι», καθώς ο κληρονόμος ευθύνεται για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας και με την ατομική του περιουσία. Και ως εκ τούτου η Εφορία μπορεί να επιβάλει κατάσχεση τόσο στο κληρονομιαίο διαμέρισμα όσο και στο διαμέρισμα που ανήκει στην ατομική περιουσία του κληρονόμου.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Ο κληρονόμος, δηλαδή ο γιος του θανόντος στο παράδειγμά μας, ευθύνεται έναντι των κληρονομικών δανειστών μόνο με την κληρονομία, χωρίς να είναι υπέγγυα η ατομική του περιουσία για την ικανοποίησή τους. Συνεπώς, η Εφορία μπορεί να επιβάλει κατάσχεση μόνο στο διαμέρισμα που κληρονόμησε από τον πατέρα του και όχι στο διαμέρισμα που ανήκει στην ατομική περιουσία του.
- Θα μπορούσε ο γιος του θανόντος στην προηγούμενη περίπτωση να εκμισθώσει το διαμέρισμα που κληρονόμησε από τον πατέρα του και να εισπράττει τα μισθώματα χωρίς να κινδυνεύει η προσωπική του περιουσία από την Εφορία;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Ο κληρονόμος θα μπορεί να εκμισθώσει το διαμέρισμα και να εισπράττει τα μισθώματα, αφού με την επαγωγή της κληρονομίας, αυτή ενώνεται με την ατομική περιουσία του κληρονόμου. Ωστόσο, ο κληρονόμος ευθύνεται και με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Ο κληρονόμος θα μπορεί να εκμισθώσει το κληρονομιαίο διαμέρισμα και να εισπράττει τα μισθώματα, αφού με την επαγωγή της κληρονομίας, αυτή ενώνεται με την ατομική περιουσία του κληρονόμου. Ωστόσο, δεν θα ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας.
- Με βάση τα ίδια δεδομένα θα μπορούσε ο γιος που κληρονόμησε τον πατέρα του να πωλήσει και να μεταβιβάσει το διαμέρισμα που κληρονόμησε, χωρίς να κινδυνεύει η προσωπική του περιουσία λόγω των χρεών του στην Εφορία;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Ο κληρονόμος αποκτά με την επαγωγή της κληρονομίας την κυριότητα των κληρονομιαίων ακινήτων, εφόσον αποδεχθεί την κληρονομία και μεταγράψει τη δήλωση αποδοχής στο υποθηκοφυλακείο ή στο κτηματολογικό φύλλο του ακινήτου. Επομένως, ο γιος του θανόντος δικαιούται να πωλήσει και να μεταβιβάσει το κληρονομιαίο διαμέρισμα. Και τούτο, ανεξάρτητα από την ευθύνη του και με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Αν ο κληρονόμος πωλήσει αντικείμενα της κληρονομίας θα ευθύνεται πλέον και με την ατομική του περιουσία, εκτός αν με το τίμημα που θα εισπράξει πληρώσει το χρέος του κληρονομουμένου. Επίσης, θα ευθύνεται με την ατομική του περιουσία αν προβεί σε γονική παροχή του κληρονομιαίου ακινήτου ή αν παραλείψει να το συντηρεί, με αποτέλεσμα να μειώνεται η αξία του.
- 55χρονος απεβίωσε χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη. Κατά τον χρόνο του θανάτου του ζουν η 40χρονη σύζυγός του και η 20χρονη κόρη του την οποία είχε αποκτήσει με την πρώτη του σύζυγο, η οποία είχε ήδη αποβιώσει. Το σημαντικότερο στοιχείο της κληρονομίας είναι το διαμέρισμά του, στο οποίο αυτός κατοικούσε μαζί με την πρώτη σύζυγό του. Πώς κληρονομείται ο θανών;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Τα 3/4 της κληρονομίας περιέρχονται στην κόρη του και το 1/4 της κληρονομίας στη δεύτερη σύζυγό του. Στη βάση αυτή, το διαμέρισμα περιέρχεται κατά το 1/4 στη σύζυγο και κατά τα 3/4 στην κόρη του.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Εφόσον υπάρχει μόνο ένα παιδί στη δεύτερη σύζυγο περιέρχεται το 1/3 της κληρονομίας και στην κόρη του τα υπόλοιπα 2/3. Η δεύτερη σύζυγος έχει, όπως και κατά το ισχύον δίκαιο, το δικαίωμα να ζητήσει να της επιδικαστεί η οικογενειακή στέγη. Εναλλακτικά μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο, αντί του κληρονομικού της μεριδίου, να λάβει την επικαρπία του διαμερίσματος, δηλαδή να έχει το δικαίωμα χρήσης και κάρπωσής του, όσο ζει.
- Ιδιοκτήτης ξενοδοχειακής μονάδας, που λειτουργεί ως ατομική επιχείρηση, έχει δύο παιδιά, τον Α, από τον γάμο του με τη Σ1, και τον Β, από τη δεύτερη σύζυγό του, τη Σ2. Ο Α από μικρή ηλικία ενδιαφέρεται πολύ για την επιχείρηση και αποφασίζει να ακολουθήσει σπουδές που θα τον βοηθήσουν να την εξελίξει, ενώ ο Β έχει διαφορετική επαγγελματική σταδιοδρομία. Ο ιδιοκτήτης επιθυμεί να ασχολείται με την επιχείρηση όσο ζει και για τον λόγο αυτόν δεν τη μεταβιβάζει στον Α. Αλλωστε φοβάται ότι μια τέτοια μεταβίβαση μπορεί να δυσαρεστούσε τη Σ2, η οποία επίσης απασχολείται στην επιχείρηση. Παράλληλα, ο Α διστάζει να επενδύσει στην επιχείρηση του πατέρα του, γιατί δεν είναι σίγουρος αν τελικά αυτή θα περιέλθει στον ίδιο. Τι μπορεί να κάνει ο επιχειρηματίας για να εξασφαλίσει ότι, μετά τον θάνατό του, ο Α θα συνεχίσει τη λειτουργία της ξενοδοχειακής μονάδας;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Εφόσον ο ιδιοκτήτης και πατέρας των παιδιών δεν επιθυμεί να μεταβιβάσει την επιχείρηση τον Α όσο ζει, θα μπορούσε με διαθήκη να καταλείπει την επιχείρηση στον Α. Ωστόσο, η διαθήκη είναι ελεύθερα ανακλητή και, για τον λόγο αυτόν, ο Α δεν μπορεί να έχει καμία εξασφάλιση ότι τελικά η επιχείρηση θα περιέλθει σε αυτόν. Τυχόν συμφωνία του γιου με τον πατέρα του ότι δεσμεύεται να του αφήσει την επιχείρηση με διαθήκη θα ήταν άκυρη κατά την ΑΚ 368. Περαιτέρω, αν κατά τον χρόνο θανάτου του δεν υπάρχουν στην κληρονομία άλλα σημαντικά περιουσιακά στοιχεία, οι Β και Σ θα αποκτήσουν ως μεριδούχοι μερίδιο στην επιχείρηση. Τυχόν εκ των προτέρων συμφωνία του ιδιοκτήτη με το δεύτερο παιδί και τη σύζυγό του ότι παραιτούνται από τη νόμιμη μοίρα τους θα ήταν άκυρη. Ετσι, η επιχείρηση θα περιέλθει σε περισσότερα πρόσωπα και τυχόν έριδες μεταξύ τους, που δεν είναι απίθανες σε συναφείς περιπτώσεις, μπορούν να οδηγήσουν μέχρι και στη διάλυση της επιχείρησης.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Ο πατέρας και ιδιοκτήτης της ξενοδοχειακής επιχείρησης μπορεί να καταρτίσει με τον ένα του γιο κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου με την οποία του καταλείπει την επιχείρηση. Η ρύθμιση αυτή είναι δεσμευτική, με την έννοια ότι ο Κ δεν μπορεί να την ανακαλέσει μεταγενέστερα μονομερώς, παρά μόνο υπό εξαιρετικές προϋποθέσεις. Ο Κ, όσο ζει, δεν εμποδίζεται στην εκμετάλλευση της επιχείρησης όπως εκείνος το επιθυμεί. Ταυτόχρονα, ή και μεταγενέστερα, όταν ο Κ έχει ρευστότητα, ο Κ μπορεί να συνάψει σύμβαση και με τους Β και Σ, με την οποία καθένας από αυτούς παραιτείται εκ των προτέρων από την αξίωσή του στη νόμιμη μοίρα, έναντι ανταλλάγματος (λ.χ. στη σύζυγο μεταβιβάζει ένα διαμέρισμα και στο δεύτερο παιδί του διαθέτει ένα σημαντικό χρηματικό ποσό, που του είναι απαραίτητο στο ξεκίνημα της επαγγελματικής του σταδιοδρομίας). Σε κάθε περίπτωση, ο Κ μπορεί με διαθήκη να καταλείπει περαιτέρω περιουσιακά στοιχεία στους Β και Σ, εφόσον το επιθυμεί.
- Οι Α και Β είναι σύζυγοι και έχουν έναν γιο, τον Γ. Επιθυμούν όταν ο ένας από αυτούς πεθάνει να τον κληρονομήσει ο επιζών σύζυγος και μετά τον θάνατο του τελευταίου εξ αυτών η κληρονομία στο σύνολό της θα περιέλθει στον Γ. Τι μπορούν να πράξουν για να υλοποιήσουν την επιθυμία τους;
Κατά το ισχύον δίκαιο: Η μοναδική δυνατότητα των Α και Β είναι να συντάξουν ο καθένας χωριστά διαθήκη με το παραπάνω περιεχόμενο, αφού η συνδιαθήκη απαγορεύεται όπως και οι κληρονομικές συμβάσεις. Ωστόσο, με τη διαθήκη δεν μπορούν να ικανοποιηθούν οι ανάγκες των Α και Β. Το να εγκαταστήσει ο κάθε σύζυγος με διαθήκη τον άλλο σύζυγο κληρονόμο και τον γιο καταπιστευματοδόχο προσβάλλει τη νόμιμη μοίρα τόσο του επιζώντος συζύγου όσο και του γιου και, άρα, ως προς τη νόμιμη μοίρα το καταπίστευμα δεν θα ισχύσει.
Κατά το προτεινόμενο σχέδιο: Οι Α και Β μπορούν να καταρτίζουν κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου, με την οποία ο ένας εγκαθιστά κληρονόμο τον άλλο και να προβλέψουν ότι μετά τον θάνατο του τελευταίου εξ αυτών η κληρονομία στο σύνολό της θα περιέλθει στον Γ. Η σύμβαση αυτή αναπτύσσει δεσμευτικότητα και, συνεπώς, δεν μπορεί κάθε σύζυγος να προβεί σε διαφορετική διάθεση αιτία θανάτου της περιουσίας του με διαθήκη. Δεν εμποδίζεται, όμως, να διαθέτει εν ζωή την περιουσία του όπως επιθυμεί. Ο Γ θα είναι μοναδικός κληρονόμος του δεύτερου αποβιώσαντος. Από την κληρονομία του πρώτου αποβιώσαντος θα έχει αξίωση για τη νόμιμη μοίρα. Ωστόσο, και αυτό μπορεί να ρυθμιστεί συμβατικά, με την κατάρτιση σύμβασης εκ των προτέρων παραίτησης από τα κληρονομικά δικαιώματα, δηλαδή σύμβασης με καθέναν από τους Α και Β με την οποία ο Γ θα παραιτείται από τη νόμιμη μοίρα του στην κληρονομία του αντισυμβαλλομένου του.